Tiến sĩ Oliver Massmann – Luật sư Thành viên & Tổng Giám đốc, Công Ty Luật TNHH Duane Morris Việt Nam
Giới thiệu
Việt Nam đã nhiều lần chứng minh rằng quốc gia này sẵn sàng nhìn xa hơn các tiêu chuẩn quốc tế tối thiểu khi hiện đại hóa hệ thống pháp luật.
Từ công cuộc Đổi Mới đến việc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới, từ việc thực thi Hiệp định Thương mại Tự do EU – Việt Nam (EVFTA) đến kỳ vọng nâng hạng thị trường mới nổi FTSE Russell, Việt Nam liên tục thực hiện các cải cách nhằm tăng cường tính minh bạch, củng cố niềm tin của nhà đầu tư và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế.
Ngày nay, một cơ hội khác lại xuất hiện.
Việt Nam đã thực hiện đầy đủ Hiệp định Tạo thuận lợi Thương mại của WTO (“TFA”) bằng cách thiết lập khung pháp lý cho các quyết định trước về hải quan. Đây là một thành tựu quan trọng.
Tuy nhiên, Việt Nam hiện có cơ hội tiến xa hơn việc tuân thủ WTO và khẳng định vị thế là một trong những quốc gia hàng đầu thế giới về quản lý hải quan minh bạch, có thể dự đoán được và thân thiện với nhà đầu tư.
Quyết định trước về hải quan là gì?
Quyết định trước về hải quan là một trong những công cụ tạo thuận lợi thương mại quan trọng nhất dành cho các thương nhân quốc tế.
Trước khi hàng hóa được nhập khẩu, nhà nhập khẩu có thể nộp đơn lên cơ quan Hải quan mô tả chi tiết giao dịch dự kiến.
Ví dụ:
Một nhà sản xuất thép của Đức dự định xuất khẩu 1.000 tấn sản phẩm thép chuyên dụng sang Việt Nam. Trước khi vận chuyển, nhà nhập khẩu nộp cho Hải quan Việt Nam toàn bộ thông tin liên quan, bao gồm:
- thông số kỹ thuật chi tiết của sản phẩm;
- đề xuất phân loại mã HS;
- giấy chứng nhận xuất xứ;
- phương pháp xác định trị giá hải quan;
- tài liệu kỹ thuật;
- hợp đồng thương mại;
- thủ tục hải quan dự kiến.
Hải quan Việt Nam sau đó xem xét hồ sơ và ban hành quyết định trước chính thức.
Khi quyết định được ban hành, cả Hải quan và nhà nhập khẩu đều biết trước cách thức lô hàng sẽ được xử lý. Điều này tạo ra sự chắc chắn về pháp lý ngay cả trước khi hàng hóa rời khỏi Đức.
Tại sao quyết định trước lại quan trọng
Chuỗi cung ứng quốc tế phụ thuộc vào tính dự đoán.
Những khoản đầu tư lớn thường đòi hỏi quyết định được đưa ra nhiều tháng trước khi bắt đầu sản xuất.
Nhà nhập khẩu cần sự chắc chắn liên quan đến:
- phân loại hải quan;
- mức thuế suất áp dụng;
- ưu đãi thuế quan;
- quy tắc xuất xứ;
- trị giá hải quan;
- tuân thủ nhập khẩu.
Nếu thiếu sự chắc chắn về pháp lý, nhà đầu tư sẽ phải đối mặt với những rủi ro thương mại không cần thiết.
Khung pháp lý hiện hành của Việt Nam
Việt Nam xứng đáng được ghi nhận đáng kể vì đã thực hiện Hiệp định Tạo thuận lợi Thương mại của WTO. Luật Hải quan và các văn bản hướng dẫn thi hành đã thiết lập hệ thống quyết định trước về hải quan, bao gồm các vấn đề như:
- phân loại thuế quan;
- xuất xứ hàng hóa; và
- trị giá hải quan.
Khung pháp lý này đã cải thiện đáng kể tính minh bạch.
Tuy nhiên, theo pháp luật hiện hành của Việt Nam, Hải quan phải ban hành quyết định bằng văn bản trước khi quyết định trước có hiệu lực.
Nếu Hải quan im lặng, sẽ không có hệ quả pháp lý nào phát sinh.
Nhà nhập khẩu buộc phải tiếp tục chờ đợi.
WTO không yêu cầu thêm — nhưng cho phép thêm
Điều 3 của Hiệp định Tạo thuận lợi Thương mại WTO yêu cầu các Thành viên thiết lập hệ thống quyết định trước. Quy định này yêu cầu các quyết định phải được ban hành trong một khoảng thời gian hợp lý đã được công bố.
Tuy nhiên, WTO không yêu cầu các Thành viên phải áp dụng cơ chế “được coi là phê duyệt”.
WTO chỉ đặt ra nghĩa vụ tối thiểu.
Không có gì ngăn cản các Thành viên áp dụng những thủ tục thân thiện với doanh nghiệp hơn.
Học hỏi từ Luật hành chính Đức
Luật hành chính Đức có một khái niệm thú vị gọi là Genehmigungsfiktion, hay “được coi là phê duyệt”.
Theo nguyên tắc này, khi pháp luật có quy định cụ thể, một đơn hành chính sẽ tự động được coi là phê duyệt nếu cơ quan có thẩm quyền không ra quyết định trong thời hạn luật định.
Hiệu lực pháp lý phát sinh theo quy định của pháp luật.
Người nộp đơn không nhận được một sự ưu ái mang tính tùy nghi.
Thay vào đó, sự chắc chắn pháp lý được xác lập vì cơ quan hành chính không hành động trong thời hạn luật định.
Mặc dù khái niệm này không áp dụng chung cho thủ tục hải quan tại Đức, nhưng nó thể hiện một nguyên tắc lập pháp quan trọng:
Hiệu quả hành chính có thể được khuyến khích bằng cách gắn hệ quả pháp lý với sự im lặng của cơ quan hành chính. Nhiều quốc gia trên thế giới đã áp dụng cơ chế tương tự trong một số lĩnh vực quản lý nhất định. Việt Nam có thể phát triển mô hình riêng dựa trên kỹ thuật lập pháp được quốc tế công nhận này.
Cơ hội cải cách mới cho Việt Nam
Việt Nam có thể ban hành một quy định cân bằng, nêu rõ:
Khi người nộp đơn đã nộp hồ sơ đầy đủ, chính xác và trung thực để xin quyết định trước về hải quan, và Hải quan Việt Nam không ban hành quyết định trong thời hạn luật định, thì quyết định trước được yêu cầu sẽ được coi là phê duyệt, trừ trường hợp liên quan đến gian lận, hàng hóa cấm, an ninh quốc gia, biện pháp phòng vệ thương mại hoặc các trường hợp loại trừ cụ thể khác.
Đề xuất này sẽ không làm suy yếu Hải quan.
Ngược lại, nó sẽ khuyến khích kỷ luật hành chính đồng thời tạo lợi ích cho các doanh nghiệp minh bạch và tuân thủ.
Lợi ích đối với Việt Nam
- Tăng cường sự chắc chắn về mặt pháp lý
Nhà đầu tư có thể đưa ra quyết định thương mại với sự tự tin.
- Đẩy nhanh quyết định đầu tư
Dự án được triển khai mà không bị trì hoãn về mặt hành chính không cần thiết.
- Nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế
Việt Nam sẽ nổi bật là một trong những hệ thống hải quan dự đoán được nhất tại châu Á.
- Gia tăng đầu tư trực tiếp nước ngoài
Nhà đầu tư quốc tế luôn xếp sự chắc chắn pháp lý là một trong những yếu tố quan trọng nhất khi đầu tư.
- Cải thiện hiệu quả hành chính Thời hạn luật định giúp nâng cao hiệu quả, trách nhiệm và quản lý nội bộ.
Các biện pháp bảo đảm lập pháp đề xuất
Cơ chế “được coi là phê duyệt” cần có các biện pháp bảo đảm phù hợp.
Ví dụ:
- công bố đầy đủ thông tin bởi người nộp đơn;
- tạm ngừng thời hạn luật định khi yêu cầu bổ sung thông tin;
- loại trừ đối với gian lận, cố ý khai báo sai và giả mạo;
- loại trừ đối với hàng hóa cấm và vấn đề an ninh quốc gia;
- duy trì quyền kiểm tra sau thông quan của Hải quan;
- xem xét tư pháp khi cần thiết.
Các biện pháp này vừa bảo vệ thương mại hợp pháp vừa bảo vệ lợi ích công cộng.
Dưới đây là bản dịch tiếng Việt của phần bạn cung cấp, giữ nguyên cấu trúc và giọng văn pháp lý – chuyên nghiệp:
Kế hoạch hành động đề xuất
Bước 1 – Thành lập Nhóm công tác liên bộ
Bao gồm:
- Bộ Tài chính;
- Tổng cục Hải quan Việt Nam;
- Bộ Công Thương;
- Bộ Tư pháp;
- Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam.
Bước 2 – Thực hiện nghiên cứu so sánh quốc tế
Xem xét các mô hình pháp luật từ:
- Đức;
- Singapore;
- Úc;
- New Zealand;
- Canada;
- Hàn Quốc;
- Liên minh châu Âu.
Mục tiêu không phải sao chép luật nước ngoài mà là xác định các thông lệ tốt nhất phù hợp với Việt Nam.
Bước 3 – Sửa đổi Luật Hải quan
Đưa vào:
- thời hạn ra quyết định theo luật định;
- quy định về “được coi là phê duyệt”;
- các biện pháp bảo đảm thủ tục;
- hệ thống thông báo điện tử.
Bước 4 – Số hóa
Tích hợp quyết định trước vào Cơ chế một cửa quốc gia và nền tảng hải quan điện tử của Việt Nam. Việc nộp hồ sơ, theo dõi, giám sát thời hạn và ban hành quyết định cần được thực hiện hoàn toàn bằng điện tử.
Bước 5 – Chương trình thí điểm
Triển khai cơ chế mới ban đầu đối với các lĩnh vực rủi ro thấp như phân loại thuế quan và xác định xuất xứ, trước khi mở rộng sang các vấn đề hải quan khác.
Kết luận
Việt Nam chưa bao giờ trở thành một trong những nền kinh tế thành công nhất châu Á chỉ bằng cách tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế tối thiểu.
Những thành tựu lớn nhất của Việt Nam đến từ việc áp dụng các cải cách dự đoán nhu cầu kinh tế trong tương lai.
Việc áp dụng một cơ chế “được coi là phê duyệt” được thiết kế cẩn trọng cho các quyết định trước về hải quan sẽ là một cải cách như vậy.
Nó không chỉ củng cố sự chắc chắn pháp lý mà còn nâng cao uy tín của Việt Nam như một nền kinh tế minh bạch, hiệu quả và thân thiện với nhà đầu tư.
Hiệp định Tạo thuận lợi Thương mại của WTO đã cung cấp nền tảng.
Giờ đây, Việt Nam có cơ hội xây dựng cấp độ tiếp theo.
Thay vì chỉ hỏi WTO yêu cầu gì, Việt Nam một lần nữa có thể đặt ra câu hỏi tham vọng hơn:
Cải cách nào sẽ khiến Việt Nam trở thành điểm đến ưu tiên cho đầu tư toàn cầu trong 20 năm tới?
Một hệ thống quyết định trước về hải quan hiện đại, dự đoán được và hiệu quả — được hỗ trợ bởi cơ chế “được coi là phê duyệt” — có thể chính là một trong những câu trả lời.
***
Để biết thêm thông tin về nội dung trên, vui lòng liên hệ tác giả Tiến sĩ Oliver Massmann qua [email protected]. Tiến sĩ Oliver Massmann là Tổng Giám đốc của Công ty Luật TNHH Duane Morris Việt Nam.